Có những nhà khoa học cũng như người thân của họ sẵn sàng đốt hoặc... đem bán đồng nát những tài liệu nghiên cứu, những ghi chép, những bản nháp, những thư từ trao đổi liên quan đến các công trình khoa học của họ... - PGS Nguyễn Văn Huy.
> Di sản "mong manh" của các nhà khoa học VN hiện đại
http://vietnamnet.vn/vanhoa/2008/09/803908/Trung tâm nghiên cứu và bảo tồn di sản Tiến sĩ Việt Nam đang được ví như Văn Miếu-Quốc Tử Giám đương đại, chúng tôi đã gặp PGS Nguyễn Văn Huy, người thực hiện dự án này để hiểu rõ hơn về một cách nghĩ, cách làm táo bạo và giàu ý nghĩa văn hóa này.
Sự say mê của họ đã thuyết phục tôi
PGS Nguyễn Văn Huy
25 năm trước, ông bắt đầu việc xây dựng Bảo tàng dân tộc học Việt Nam từ khi chỉ là ý tưởng. Giờ ông bắt đầu dự án Công viên Văn Miếu của Trung tâm Nghiên cứu và bảo tồn di sản Tiến sỹ VN cũng bắt đầu từ số 0. Hai sự khởi đầu có giống nhau không?
- Tôi bắt đầu với Bảo tàng Dân tộc học là sự bắt đầu đầy mạo hiểm, vì khi đó tôi chưa hề được đào tạo về bảo tàng, chưa có kinh nghiệm để làm những vấn đề liên quan tới di sản văn hóa. Lúc đó tôi chỉ thuần túy là một nhà dân tộc học với những kiến thức chuyên môn và tâm huyết với vấn đề bảo tồn.
25 năm đã giúp tôi dạn dày kinh nghiệm, hiểu sâu sắc các vấn đề về bảo tốn bảo tàng. Dự án Công viên Văn Miếu lần này cũng sẽ có một phần quan trọng sưu tầm, bảo tồn và trưng bày những di sản, nhưng là di sản gắn với cuộc đời các nhà khoa học.
Dự án cần nguồn vốn rất lớn, lại đầu tư vào di sản văn hóa, lĩnh vực vốn chưa phải là quan tâm của số đông người Việt Nam. Việc tư nhân đầu tư có khiến ông băn khoăn không?
- Tôi đã mất tới khoảng 6 tháng để tìm hiểu và xem xét, trao đổi. Ban đầu, tôi cũng băn khoăn, bởi dự án sẽ cần nguồn vốn rất lớn, không biết họ lấy tiền ở đâu ra để trang trải?
Nhưng tôi nhận ra rằng, các công ty tư nhân có lãnh đạo tốt, làm việc khoa học thì nhiều khi còn hiệu quả hơn một số cơ quan nhà nước. Ở ta đã có những Viện nghiên cứu độc lập rất thành công, như Trung tâm nghiên cứu môi trường của GS Nguyễn Văn Chương, Trung tâm Nghiên cứu giới, gia đình và môi trường trong phát triển của GS Lê Thị Nhâm Tuyết, hay Trung tâm nghiên cứu về giới và phát triển của PGS Lê Thị Quý... Đó là sự phát triển tất yếu theo hướng xã hội dân sự, nhiều nhà nghiên cứu, nhà khoa học có tâm huyết với một lĩnh vực nào đó đã dám bỏ nhà nước đi lập công ty tư nhân, viện nghiên cứu riêng để nghiên cứu những đề tài mang tính ứng dụng cao, tác động mạnh tới xã hội.
Trên thế giới, rất nhiều tỷ phú, những doanh nghiệp lớn đầu tư tiền vào văn hóa, nên ý định của các bác sĩ ở Medlatec là cách làm hội nhập. Họ mong muốn xây dựng Công viên Văn Miếu Tiến sĩ đương đại tiếp nối chủ trương khuyến khích người tài, nối lại sự đứt quãng sau Văn Miếu Quốc Tử Giám (Hà Nội) và Văn Miếu Huế. Đó là một ý tưởng rất hay, giàu chất văn hóa, có giá trị muôn đời. Họ chỉ là những con người bình thường nhưng họ lại đồng lòng dành phần lãi từ công việc chuyên môn để đầu tư bảo tồn di sản văn hóa. Chính sự say mê và có quyết tâm của họ đã thuyết phục tôi.
Bản nháp, bản thảo mới là... di sản
Tại sao dự án này lại thực hiện ở Hòa Bình?
- Theo tôi, Hòa Bình có điều kiện đất đai địa lý thuận tiện, về lâu dài thì khoảng cách địa lý Hà Nội - Hòa Bình không phải là một "khó khăn". Đất ở đó còn rất rẻ, nên họ mới mua được khoảng đất lớn tới 25 ha. Những nhà đầu tư có tầm nhìn xa về tương lai và sự phát triển của Hà Nội.
Đang có thực trạng "loạn tiến sĩ". Trung tâm lại chọn đối tượng nghiên cứu và bảo tồn là tiến sĩ. Ông sẽ có sự sàng lọc để chọn ra các tiến sĩ thật, hay...?
- Đầu tiên là phải thu thập tất cả đã. Nếu mọi người ủng hộ mang đến tặng trung tâm tất cả những bản luận án, những bản thảo, những tài liệu liên quan tới các tiến sỹ thì trung tâm sẽ là nơi lưu trữ tất cả, cả giả và thật. Còn trưng bày thế nào, giới thiệu những nhà khoa học, những vị tiến sỹ có nhiều sáng tạo, có nhiều đóng góp cho khoa học và đất nước lại phụ thuộc vào ý tưởng của mỗi trưng bày.
Với việc lưu giữ này, chúng ta cũng sẽ phân biệt được đâu là tiến sỹ thật, đâu là tiến sỹ giả. Nếu anh làm giả, anh chỉ có một tấm bằng và một luận án, công việc nghiên cứu khoa học sẽ dừ̀ng lại, hoặc có thể có nhưng le lói. Với những nhà khoa học thật thì công việc của họ sẽ vấn tiếp tục, bởi luận án tiến sỹ chỉ là bước đầu vào ngưỡng cửa khoa học. Những người nhờ người khác làm hộ luận án hay những việc tương tự chỉ đi qua ngưỡng cửa đó rồi bị đào thải. Xã hội sẽ nhìn ra đâu là thật đâu là giả.
Việc thẩm định và giới thiệu những cống hiến thật sự của các nhà khoa học ở Trung tâm này (thông qua các cuộc trưng bày, hay đưa lên website...) sẽ vô cùng quan trọng. Trung tâm đã mời một hội đồng cố vấn gồm 22 nhà khoa học đầu ngành ở nhiềủ các lĩnh vực khác nhau: khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, khoa học kỹ thuật… để cố vấn cho trung tâm trong quá trình thẩm định, lựa chọn.
Trung tâm tương lai sẽ là một nơi lưu giữ tư nhân, sẵn sàng tiếp nhận ký gửi các̉ tài liệu cá nhân, ảnh, thư từ... bên cạnh tất cả những tư liệu liên quan đến các luận án tiến sĩ, các công trình của các nhà khoa học.
Ý ông là cả những bản nháp, bản thảo của luận án tiến sĩ?
- Đúng vậy. Di sản không chỉ là những luận án mà còn là những bản thảo, những "bản nháp" của luận án. Luận án thì chúng ta có thể tìm thấy ở nhiều nơi, trong thư viện quốc gia, hay ở các trung tâm đào tạo sau đại học. Còn đối với bản thảo, ở đó có bút tích của các nhà khoa học, các giáo sư hướng dẫn chữa vào đó. Từ bản thảo lần 1, lần 2, lần 3 rồi mới đến luận án, thể hiện quá trình phát triển các ý tưởng để nâng lên thành luận án. Đối với tôi, những bản thảo đó mới đáng quý, mới chính là các di sản cần trân trọng.
Chưa biết quý hay không thì cứ cất đi đã
Ông có thể giải thích rõ hơn?
- Với các nhà khoa học, một luận án, một bài báo, một quyển sách là kết quả cuối cùng. Chúng được phát triển lên từ các bản thảo. Những tư duy, ý tưởng khoa học được thay đổi dần dần qua các bản thảo. Nhiều khi từ bản thảo đầu tiên đến tác phẩm cuối cùng khác rất xa nhau, mỗi bản thảo lại có bút tích nhận xét của những người phản biện. Họ nhận xét ra sao, bản thảo thay đổi thế nào... Đó chính là quá trình sáng tạo khoa học.
Nếu sau này, các tiến sĩ kia trở thành các nhà khoa học tầm cỡ như Vũ Tuyên Hoàng, Nguyễn Văn Hiệu, Đào Thế Tuấn hoặc hơn thế nữa, chúng ta sẽ hiểu được sự phát triển tư tưởng của họ từ những ngày đầu. Hiện nay nghiên cứu về sự phát triển tư tưởng, người ta mới chỉ nghĩ tới nhà văn. Họ nghiên cứu lịch sử của nhà văn, hồi ký của các nhà văn chứ không ai nghĩ đến các nhà khoa học̣. Tôi nghĩ điều đó gây thiệt thòi lớn cho đất nước. Nếu chúng ta hiểu được những tư tưởng đó, sẽ thấy được sự tiếp nối từ thế hệ trước đến thế hệ sau, ví như Vũ Tuyên Hoàng tiếp nối Lương Định Của như thế nào, tiếp nối Đào Thế Tuấn như thế nào, hết thế hệ nọ tới thế hệ kia để tạo ra khoa học về lúa, về nông nghiệp về những kinh nghiệm gắn bó với đồng ruộng, với người nông dân mà từ đó có sáng tạo.
Nếu chúng ta giữ được những di sản này thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau qua bản thảo, sổ tay ghi chép, các phác thảo, các biên bản cuộc họp, trao đổi, các nhật ký công tác... thì 10 năm nữa, 20 năm nữa, đó sẽ là những tài liệu vô cùng quý giá khi nghiên cứu lịch sử giáo dục học, lịch sử đào tạo các tiến sỹ vào những năm này, quy trình đào tạo, cách đào tạo, cách viết luận án. Và người ta sẽ so sánh để thấy được sự phát triển của đất nước chúng ta.
Ông có nghĩ các tiến sĩ sẽ tin tưởng để Trung tâm lưu giữ hộ họ mọi tài liệu?
- Ngày 27/9 tới sẽ khởi động tất cả các công việc. Công tác giới thiệu sẽ giúp cho dư luận hiểu được Trung tâm làm cái gì, khiến các nhà khoa học đặt niềm tin vào Trung tâm. Từ đó, người của Trung tâm mới đến với các nhà khoa học để̀ sưu tầm các tư liệu hiện vật. Có 2 dạng, một là các di sản vật chất, hai là các ký ức, các câu chuyện của các nhà khoa học đó thì phải đi phỏng vấn, quay phim. Nếu không làm ngay, các nhà khoa học cao tuổi sẽ ra đi, những di sản quốc gia sẽ biến mất, như GS Vũ Tuyên Hoàng đã tích lũy biết bao nhiêu, nhưng ông mất đột ngột quá. 2, 3 ngày trước khi mất, ông bảo với nhân viên rằng ông vào viện nằm mấy hôm rồi ra. Hay ai có thể ngờ nhà khoa học trẻ Tôn Thất Bách ra đi quá đột ngột trong một chuyến công tác... Những di sản như thế rất mỏng manh, có thể mất dễ dàng.
Chưa kể, do nhận thức không đầy đủ, có những nhà khoa học cũng như người thân của họ sẵn sàng đốt hoặc... đem bán đồng nát những tài liệu nghiên cứu, những ghi chép, những bản nháp, những thư từ trao đổi liên quan đến các công trình khoa học của họ, bởi họ nghĩ đó chỉ là quá trình tạo nên tác phẩm cuối cùng. Nhưng chính những bút tích đó mới là quan trọng đối với những người làm bảo tàng.
Tại sao bản thảo đầu tiên (viết bằng bút chì) bài phát biểu của cha tôi, GS Nguyễn Văn Huyên trong lễ khai giảng trường ĐH đầu tiên (tháng 11 năm 1946) lại được người Pháp mang sang Paris cất ở một cơ quan lưu trữ, để rồi một nghiên cứu sinh Việt Nam sang đó tìm được? Bởi, đối với những thứ họ chưa biết sử dụng như thế nào, chưa biết nó quý hay không quý, họ cứ cất đi đã. Bài viết tay phát biểu được đọc trong ngày khai giảng trường ĐH đầu tiên của VN cũng coi như tuyên ngôn của nền giáo dục đại học nước ta đã nằm im ở Paris hơn nửa thế kỷ nhờ lưu trữ tốt và người biết trân trọng nó mà được sống lại. Đến giờ tôi đọc lại, càng thấm thía sự thụt lùi của giáo dục đại học VN, kể cả ý tưởng thành lập đại học, tính tự trị của các đại học ra sao…Thế mới càng thấm giá trị lưu giữ của các di sản cá nhân của các nhà khoa học.
Người Việt không xấu xí
Khi bắt đầu triển khai thu thập tư liệu, trung tâm sẽ tập trung vào những đối tượng nào trước tiên, những nhà khoa học đã mất, những người đang có danh tiếng, hay những tiến sĩ trẻ?
- Hiện trung tâm đang trong quá trình xác định bước đi của mình. Bước đi đầu tiên là mở một chiến dịch khiến dư luận ủng hộ, để Trung tâm tiếp nhận được tất cả những gì liên quan tới các nhà khoa học, các tiến sỹ.
Một việc cũng phải làm ngay nữa là lên danh sách những nhà khoa học ở tuổi 70, 80 trở lên để đưa vào danh sách "cấp cứu", bởi nếu không gấp rút thu thập tư liệu, chúng ta sẽ mất cơ hội tiếp cận trực tiếp với những nhân vật hiếm hoi còn sót lại của thế hệ những nhà khoa học VN đầu tiên được đào tạo tại Liên Xô những năm 55, 56, thế hệ đã trở thành những nhà khoa học đầu ngành của nước ta.
Việc thứ 3 là phải thu ngay những luận án đang làm, sắp bảo vệ, vừa mới bảo vệ... Phải liên hệ với các phòng đào tạo, các cơ sở đào tạo sau đại học ở các trường đại học, các viện nghiên cứu. Nếu Trung tâm có thể xin được các nghiên cứu sinh đó các luận án đó dưới dạng file thì sẽ đưa lên mạng, đưa lên hệ thống lưu trữ của Trung tâm.
Còn đối với những nhà khoa học lớn đã mất, việc sưu tập tài liệu sẽ thế nào?
- Đây cũng là nhóm đối tượng cần phải làm ngay, nhưng vẫn xếp sau "danh sách cấp cứu".
Đối với những nhà khoa học đã mất, sẽ chia thành 2 nhóm. Một nhóm thì gia đình có ý thức giữ gìn rất tốt di sản, có ý thức tìm kiếm. Như gia đình GS Tôn Thất Tùng, cho đến bây giờ, buồng làm việc của GS vẫn được giữ nguyên, kể cả những bức tranh trên tường, sách trên già, vật dụng trên bàn làm việc... Họ giữ lại vì đó là kỷ niệm gia đình.
Nhóm thứ 2 ít có ý thức giữ gìn kỷ vật thì lại rất nhiều. Cục lưu trữ quốc gia có thể chỉ quan tâm đến xin những tài liệu quý của những người nổi tiếng, một số nhà khoa học thì tặng̉ lại cho thư viện cơ quan, còn tất cả những gì mà Trung tâm tới đây sẽ quan tâm (thư từ, bản thảo...) của những con người không chỉ nổi tiếng mà những người bình thường thì chắc có nhiều nguy cơ bị ra đồng nát hết. Nếu thế chúng ta đang bị mất mát những tài sản mang tính lịch sử đó..
Làm sao chúng ta biết được thời cải cách ruộng đất nếu không có hồi ký của nhà văn? Chúng ta làm sao biết khoa học VN phát triển như thế nào nếu không có những tài liệu kể chi tiết về cuộc đời của các nhà khoa học mỗi giai đoạń? Những tài liệu đó trở thành những tư liệu lịch sử sống mà đất nước còn đang thiếu.
Những nhà khoa học gốc Việt có là đối tượng nghiên cứu của Trung tâm không?
- Đúng là có rất nhiều nhà khoa học đang sống ở nước ngoài là người gốc Việt. Họ có những cống hiến cho nền văn minh nhân loại, nhưng tên tuổi của họ lại không được biết trong nước. Như ông Đỗ Đức Cường, người Việt ở Mỹ là người đã phát minh ra máy ATM; ông Lê Văn Quý ở Nhật đã có nhiều phát minh ứng dụng vào quá trình tự động hóa trong đời sống; ông Nguyễn Quang Riệu, nhà thiên văn học đã phát hiện nhiều ngôi sao mới trên thiên hà .
Nếu chúng ta thu thập được những tiểu sử về họ, những tư liệu gắn liền với cuộc đời họ̣, có thể kết nối những đóng góp của các nhà khoa học VN trong và ngoài nước thì sẽ tạo ra một hiệu quả giáo dục tốt. Người ta sẽ thấy người Việt Nam không “xấu xi”́, không “hèn kém” như nhiều báo chí hiện nay đang thảo luận.
Trung tâm cũng sẽ giúp cho công chúng hiểu thế nào là lao động khoa học gian khổ và đầy sáng tạo, từ đó sẽ có sự tôn vinh những nhà khoa học thực thụ. Những nhà khoa học "giả" tự họ sẽ thấy chỗ đứng của họ ở đâu. Còn lớp trẻ sẽ có những tấm gương để hướng theo con đường của những nhà khoa học chân chính.
Xin cảm ơn ông.
Theo VietNamNet>
Đường Link bài viết:
http://vietnamnet.vn/vanhoa/2008/09/804611/Bài viết đã được chỉnh sửa nội dung bởi nhasuhoc vào lúc Sep 25 2008, 09:44 AM 
Sep 25 2008, 09:42 AM
