Di sản mong manh của các nhà khoa học hiện đại

Vàng! Có lẽ đây là tính từ chuẩn xác nhất để đánh giá về một thế hệ những nhà khoa học (KH) Việt Nam đã và đang lần lượt rời cõi đời này. Không hẹn mà gặp, PGS.TS Nguyễn Văn Huy, nguyên Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học VN và NSND Đặng Nhật Minh đều dùng từ này khi nói về họ. Nhưng những di sản của họ, cả vật thể, cả phi vật thể, liệu sẽ đi về đâu?

Hành trình 25 năm của mảnh nhôm “quý hơn vàng”


Tấm thẻ nhôm ghi tên GS Đặng Văn Ngữ
Kỷ vật cuối cùng của GS Đặng Văn Ngữ để lại cõi đời này là tấm thẻ nhôm nằm trong tấm vải dù bọc hài cốt GS nơi đại ngàn Trường Sơn.

NSND Đặng Nhật Minh, con trai GS cho biết: GS hy sinh tại Thừa Thiên Huế năm 1967, nhưng phải 20 năm sau, một người dân địa phuơng đi lấy mây mới tình cờ phát hiện ra nơi chôn cất ông.

Do tấm thẻ nhôm ghi tên tuổi này quá sơ sài, chỉ vỏn vẹn mấy chữ: Đặng Văn Ngữ 1/4/1967, cộng với việc ít hiểu biết của những người quy tập mộ liệt sĩ, nên họ đưa hài cốt GS về nghĩa trang xã Phong Mỹ, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế, với tư cách là liệt sỹ không tìm được tung tích.

Phải đến 5 năm sau nữa, cũng phải nhờ một sự tình cờ, gia đình mới tìm được phần mộ của ông, đưa về nghĩa trang họ Đặng ở Huế và kỷ vật quý giá đó được trao lại cho gia đình.

Người con trai của GS cũng vẫn lưu giữ bức ảnh duy nhất của GS thời gian học tập ở Đại học Tokyo, Nhật Bản (những năm 1940). Người nữ cộng sự Nhật Bản của GS trong phòng thí nghiệm ở ĐH này đã nâng niu bức ảnh đó trong nửa thế kỷ, và đã kỳ công liên lạc với gia đình thông qua GS Nguyễn Lân Dũng để trao lại.

Ngoài ra, theo NSND Đặng Nhật Minh, các tư liệu, hiện vật mà GS để lại rất rải rác, và hiện được tập hợp ở nhiều nơi: nhà thờ họ ở Huế, Bảo tàng Huế, Viện sốt rét và ký sinh trùng, trường Đại học Y Hà Nội...

Không như GS Đặng Văn Ngữ dẫu sao cũng đã gặp may mắn khi ít nhiều những kỷ vật vẫn còn tìm lại được, những di sản, kỷ vật của GS Trần Đức Thảo không được như vậy, cho dù ông là một trong những nhà triết học hàng đầu thế giới trong thế kỷ 20.

GS.TSKH.VS Phạm Minh Hạc, nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục, cho biết trong khoảng năm 1988, ông có nhận được một bức thư mà GS Thảo gửi Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh. Trong đó, GS Thảo đã tranh luận quyết liệt với những những quan điểm của GS Hạc về một bài viết của GS Thảo đăng trên Tạp chí Cộng Sản. Nhưng đến nay, bức thư đó không còn nữa.

GS Hạc đã bày tỏ sự tiếc nuối, trăn trở khi ngay cả ông cũng không biết rõ về những di sảnh gì còn lại của GS Thảo, cho dù ông đã từng là học trò của GS. Sinh thời, GS sống rất thanh bạch, có thể nói là khắc khổ, và ở nhiều nơi khác nhau. Sau khi GS mất, do không có vợ con, nên những ghi chép, những thư từ của GS không rõ đã đi về đâu. Ngay cả căn phòng chật hẹp mà GS ở tại khu Kim Liên trong một thời gian dài cũng không rõ được xử lý thế nào.

Nhưng có lẽ điều đau xót nhất là “di sản” cuối cùng mà GS Thảo để lại cõi đời này là lọ tro đựng hài cốt của ông cũng gặp nhiều trắc trở. Nó đã nằm lặng lẽ, gần như vô thừa nhận trong gầm cầu thang Nhà tang lễ 125 Phùng Hưng, Hà Nội trong suốt 50 ngày đêm, trước khi được đưa về nghĩa trang Văn Điển.

Ngay cả những công trình tâm huyết của các nhà KH lớn cũng có thể bị thất lạc. Gia đình GS Tạ Quang Bửu cho biết, về cuối đời, ông đã cùng một số bạn bè viết cuốn “Chiến lược con người”. Nhưng đến nay, bản thảo cuốn sách đã thất lạc, không hiểu do sơ suất nào. Trong bài thơ viếng GS, nhà thơ Khương Hữu Dụng, một người bạn của GS, có nhắc đến cuốn sách này.

Có thể đoán chắc đây là một công trình tâm huyết của GS và những người cộng sự, bởi GS là người có công đầu trong việc xây dựng hệ thống Giáo dục Đại học Việt Nam từ những ngày đầu tiên, cũng là xây dựng con người Việt Nam.

Bảo tồn di sản: khó nhưng không thể không làm!

PGS Nguyễn Văn Huy cho rằng, phải dùng từ “mong manh” để nói về thực trạng của những di sản của các nhà KH VN hiện đại, đặc biệt là những di sản phi vật thể.

Theo PGS Huy, những kinh nghiệm, tư tưởng vô cùng quý giá được dồn nén trong ký ức những tên tuổi lớn của nền KH VN hiện đại, và nguy cơ “biến mất” của chúng còn lớn hơn cả những hiện vật, một khi các nhà KH đi vào cõi vĩnh hằng. Bởi họ đã dồn toàn tâm toàn ý vào KH, ít khi viết hồi ký, nhật ký như những nhà văn.

Dự án Công viên Văn miếu do Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn Di sản Tiến sỹ VN (CPD) thực hiện.

PGS Nguyễn Văn Huy là Giám đốc chuyên môn của Trung tâm này. Hội đồng Cố vấn bao gồm nhiều nhà KH nổi tiếng như GS Phan Huy Lê, GS.TSKH.VS Nguyễn Duy Quý,... và do GS.VS Phạm Minh Hạc làm Chủ tịch.

Khi GS Từ Chi, nhà dân tộc học nổi tiếng thế giới, mất vào năm 1995, tất cả những ký ức trong 20 năm ông kết nghĩa anh em, sống, hòa nhập vào cộng đồng người Mường để nghiên cứu tộc người này cũng mất theo. Những công trình lớn của ông về người Mường như “như những cây đinh đóng vào KH” (lời PGS. TS Ngô Văn Doanh, Tổng biên tập tạp chí Đông Nam Á) thì còn lại, nhưng quá trình cụ thể ông lăn lộn tìm hiểu để viết nên những cuốn này không còn nữa. GS không có con, vợ cũng đã mất, và ký ức về cuộc sống đời thường của ông lại khuyết thêm một mảng lớn, những kinh nghiệm của một nhà khoa học cũng đi theo ông về cõi vĩnh hằng mà chưa ai kịp ghi chép lại.

Tương tự như vậy, GS Từ Giấy, GS. VS Nguyễn Văn Hiệu, GS.VS Đào Thế Tuấn, GS Hà Văn Tấn và bao nhà khoa học khác ở thế hệ các nhà khoa học đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa... cũng đã tuổi ngày càng cao, nếu hậu thế không “chạy đua với thời gian”, thì đất nước sẽ lại mất đi những di sản ký ức quý giá.

Khi những di sản, hiện vật về về một nhà KH vẫn được gia đình lưu giữ khá đầy đủ, thì đôi khi khó khăn lại xuất hiện từ phía khác. Khi sinh thời GS Hoàng Xuân Hãn sống ở Pháp, đã tỏ ý khi ông mất đi, những tài liệu, ghi chép của ông sẽ được chuyển về VN.

Nhưng đến nay, đã hơn 10 năm kể từ khi ông qua đời (1996), vì những nguyên nhân khác nhau, như thiếu kinh phí, do những thủ tục rườm rà, do không ai quan tâm..., những tài liệu này vẫn chưa được chuyển về nước, trong khi, theo PGS Huy, đây là những tài sản vô giá của đất nước.

Một thực trạng khá đau xót là nhiều khi nước ngoài bảo tồn những di sản của các nhà KH VN tốt hơn chúng ta. Theo GS Phạm Minh Hạc, trước năm 1954, người Pháp đã lưu trữ rất đầy đủ hồ sơ về các TS, các nhà KH lớn. Sau 1954, họ chuyển tất cả sang Pháp, và lưu giữ đến hiện nay.

Trong khi đó, ở nước ta, các ngành KH khác nhau mãi đến gần đây mới có lưu trữ hồ sơ các TS.

Đánh giá thế hệ của cha mình là một “thế hệ vàng”, cho nên NSND Đặng Nhật Minh rất mừng khi biết tin Công ty Medlatec quyết tâm triển khai Dự án xây dựng Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn Di sản Tiến sĩ Việt Nam,và sẽ rất sẵn lòng giúp đỡ Trung tâm;Tuy nhiên, Ông vẫn thừa nhận, việc lập một phòng lưu trữ tương đối đầy đủ về GS Đặng Văn Ngữ là rất khó.

Tuy vậy, theo PGS Huy, việc thu thập những gì liên quan đến các nhà KH, các TS đã trở nên cực kỳ cấp thiết, không thể chậm trễ. “Có không biết bao nhiêu “vàng” trong những tài liệu, di sản của họ, nếu như chúng ta biết “đãi cát tìm vàng”; Bởi lịch sử KH, lịch sử dân tộc ta đang nằm sâu trong đó, chứa đựng trong cuộc đời của mỗi con người” - PGS Huy nói.

<Theo ViẹtNamNet>