Một biên dịch viên người Nga thuộc thế hệ hồi đầu thế kỷ nói: “Biên dịch giống như một người phụ nữ, nếu cô ấy đẹp, cô ấy không chung thủy; còn nếu cô ấy chung thủy, cô ấy không đẹp.” Tôi hy vọng bạn sẽ bỏ qua vấn đề giới tính trong câu nói này mà hãy nhận ra một trong những phần cốt lõi của sự thật về dịch thuật...
Dịch thuật
Dịch thuật là gì? Biên dịch viên là những ai? Làm thế nào để trở thành một biên dịch viên? Những gì đang diễn ra đối với nghề dịch thuật? Bài báo này và 13 bài báo khác sẽ đem lại cho bạn một cái nhìn sâu sắc hơn về những vấn đề này cũng như các câu hỏi liên quan khác. Bài báo đầu tiên là tổng quan về những gì được đề cập đến trong hàng loạt các bài báo tiếp theo. Đây là một bài tổng kết khái quát về 13 bài báo còn lại. Nếu bạn là một biên dịch viên có kinh nghiệm, bạn có thể xem qua bài báo này và sau đó, tham gia vào các cuộc thảo luận quan trọng hơn về các công nghệ hiện tại và tương lai, các vấn đề pháp lý và tài chính hóc búa hay đưa ra nhận xét về các vấn đề đạo đức. Nếu bạn mới tham gia vào lĩnh vực dịch thuật, hoặc nếu bạn đang khám phá dịch thuật với tư cách là một nghề bạn có thể làm trong tương lai, hãy dành thời gian để đọc bài báo này để làm quen với những điều cơ bản về các biên dịch viên và những gì mà họ làm.
Biên dịch viên là ai?
Biên dịch viên là người chuyển đổi các tài liệu dưới dạng văn bản chẳng hạn như bài báo, tạp chí, sách vở hoặc tài liệu nói chung từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác. Bạn không nên nhầm lẫn giữa biên dịch viên với phiên dịch viên- những người chuyển đổi các tài liệu dưới dạng nói chẳng hạn như bài phát biểu, bài thuyết trình, hay tương tự như vậy từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác. Mặc dù có một số liên kết không rõ ràng về những khả năng cần thiết trong biên dịch và phiên dịch nhưng một biên dịch viên không nhất thiết phải làm được phiên dịch và ngược lại, một phiên dịch viên không nhất thiết phải làm được biên dịch. Hơn nữa, một người biên dịch viên giỏi chưa chắc đã phải là một phiên dịch viên giỏi và ngược lại. Mặc dù rất nhiều chương trình đào tạo chuyên nghiệp yêu cầu phiên dịch viên phải phát triển một số kỹ năng biên dịch nhưng một biên dịch viên được đào tạo một cách chuyên nghiệp lại thường không cần những kỹ năng về phiên dịch.
Để có thể hiểu rõ về những loại ngôn ngữ mà các biên dịch viên sử dụng, tôi sẽ coi ngôn ngữ bản xứ của biên dịch viên là A và ngôn ngữ không phải bản xứ là B hoặc C. Ngôn ngữ A B là ngôn ngữ mà biên dịch viên có thể nói, đọc, và viết giống như một người bản xứ. Ngôn ngữ A C là ngôn ngữ mà biên dịch viên có thể đọc và hiểu như một người bản xứ nhưng không nhất thiết phải nói và viết giỏi ngôn ngữ này. Rõ ràng, tất cả chúng ta, ai cũng có một ngôn ngữ bản xứ A nào đó của mình và tất cả các biên dịch viên cũng vậy, họ đều có một ngôn ngữ B nào đó. Nhiều biên dịch viên không chỉ có một ngôn ngữ B mà họ còn có ngôn ngữ C nào đó nữa. Rất ít người có hai ngôn ngữ bản xứ A, và ngay cả khi bạn có là một trong số ít người đó đi chăng nữa thì hãy cẩn thận khi đưa ra lời khẳng định như vậy vì sẽ có rất nhiều người nghi ngờ điều đó.
Tôi cũng xin sử dụng các thuật ngữ sau đây. Bản gốc hay ngôn ngữ gốc để chỉ ngôn ngữ của tài liệu khi xuất hiện lần đầu tiên, và đó thường là ngôn ngữ B của biên dịch viên. Bản dịch hay ngôn ngữ đích để chỉ ngôn ngữ của tài liệu khi đã được dịch ra, thường là ngôn ngữ A của biên dịch viên. Nói chung, các biên dịch viên chuyển đổi từ ngôn ngữ B hoặc C sang ngôn ngữ A mặc dù các kỹ năng của một cá nhân cũng như nhu cầu của thị trường có thể làm thay đổi nguyên tắc này.
Người biết hai ngôn ngữ
Theo định nghĩa thì một biên dịch viên giỏi phải là người biết hai ngôn ngữ. Tuy nhiên, người biết hai ngôn ngữ chưa chắc đã là một biên dịch viên giỏi. Một người biết hai ngôn ngữ ngay từ khi sinh ra và lớn lên sẽ vẫn cần phải có 2 yếu tố để trở thành một biên dịch viên: thứ nhất, các kỹ năng và kinh nghiệm dịch thuật cần thiết; thứ hai, kiến thức về lĩnh vực mà người đó sẽ biên dịch tài liệu. Các kỹ năng và kinh nghiệm dịch thuật bao gồm khả năng viết ngôn ngữ đích rất tốt, khả năng đọc và hiểu tài liệu ngôn ngữ gốc rất kỹ, và khả năng làm việc với những phần cứng và phần mềm thông tin liên lạc và xử lý từ ngữ mới nhất.
Điều này sẽ làm nảy sinh một câu hỏi lớn: Liệu một người sinh ra và lớn lên đã biết hai ngôn ngữ có thể là một biên dịch viên tốt hơn một người sau này mới học ngôn ngữ B hay không? Chưa có câu trả lời xác định nào cả nhưng những vấn đề sau đây lại rất quan trọng. Thứ nhất, một người sinh ra và lớn lên đã biết hai ngôn ngữ thường không thực sự biết ngôn ngữ nào họ đủ giỏi để có thể biên dịch, một số thậm chí còn không biết ngôn ngữ nào là ngôn ngữ gốc chính, đó là tình trạng của một người thiếu khả năng ngôn ngữ đầy đủ và lưu loát. Thứ hai, những người sinh ra và lớn lên đã biết hai ngôn ngữ thường không biết rõ nền văn hóa của ngôn ngữ gốc để có thể đem lại những bản dịch chất lượng hàng đầu hoặc không thể nhận ra lĩnh vực nào của ngôn ngữ gốc và văn hóa của lĩnh vực đó cần phải cân nhắc thật cẩn thận, vì họ đã quá quen thuộc và gần gũi với ngôn ngữ đó. Và cuối cùng, họ thường thiếu các kỹ năng phân tích ngôn ngữ để xử lý các từ ngữ hóc búa.
Mặt khác, người biết hai ngôn ngữ do học tập có thể không có kiến thức sâu rộng về những từ ngữ lóng, tiếng lóng, và tiếng địa phương như một người sinh ra và lớn lên đã biết hai ngôn ngữ được. Ngoài ra, người biết hai ngôn ngữ do học tập sẽ không thể biên dịch dễ dàng theo hai chiều (từ ngôn ngữ B sang A và ngược lại). Cuối cùng, những người sinh ra và lớn lên đã biết hai ngôn ngữ thường có đánh giá đúng hơn về sự tinh tế và sắc thái của cả hai thứ ngôn ngữ đó hơn những người sau này mới học ngôn ngữ B.
Quá trình học tập của một biên dịch viên
Các biên dịch viên có thể xuất phát từ rất nhiều căn bản khác nhau. Một số có bằng Thạc Sỹ biên dịch của Viện Nghiên cứu Quốc tế Monterey hay Trường đại học quốc gia Kent, một số có chứng chỉ của Trường đại học Georgetown hoặc các chương trình đào tạo khác của Hoa Kỳ, trong khi một số khác lại có bằng của các trường tại Châu Âu (chẳng hạn như các trường ở Luân Đôn, Paris hay Geneva) hay Châu Á (chẳng hạn như Viện Simul ở Tokyo hay Winzao ở Đài Loan) và rất nhiều người có bằng cấp trong các lĩnh vực chung như văn học hay lịch sử. Mặc dù một bằng cấp chuyên môn về biên dịch rất hữu ích nhưng nó cũng không cần thiết lắm. Điều quan trọng hơn tất cả mọi thứ đó là khả năng biên dịch. Vậy khả năng đó đến từ đâu?
Có lẽ đó là tự nhiên, nhưng tôi cho rằng việc nuôi dưỡng khả năng tự nhiên đó lại có tác dụng cực kỳ lớn lao. Hầu hết các biên dịch viên đều đọc và viết rất tốt các ngôn ngữ mà họ biết. Một số là những nhà văn sử dụng biên dịch như một cách viết để kiếm sống. Một số khác thì yêu thích ngôn ngữ và sử dụng biên dịch như một cách để tìm hiểu kỹ hơn về chủ đề yêu thích của họ. Một số khác là các chuyên gia trong một số lĩnh vực và sử dụng kỹ năng ngôn ngữ của họ để làm việc trong lĩnh vực đó.
Hầu hết tất cả các biên dịch viên ở Hoa Kỳ đều có ít nhất một bằng đại học. Một số thậm chí còn có các bằng cấp nâng cao hơn nữa về dịch thuật và về lĩnh vực chuyên môn của họ (một số ít thậm chí còn có cả hai loại bằng). Hầu hết các biên dịch viên đều được đào tạo ngôn ngữ B và C ở cấp độ đại học. Một số bắt đầu học các ngôn ngữ này sớm hơn, một số khác thì học muộn hơn nhưng rất hiếm biên dịch viên nào lại chưa từng được đào tạo về ngôn ngữ. Tất nhiên, việc đào tạo ngôn ngữ có thể đồng nghĩa với những khóa học chuyên sâu của nhiều trường khác nhau.
Nhìn chung, các biên dịch viên đều sống tại đất nước nói thứ ngôn ngữ bản xứ của mình. Tôi được biết một số biên dịch viên đã dành từ 7 hay thậm chí đến 10 năm để sống tại các đất nước nói ngôn ngữ B của họ. Một số còn ở tại đất nước nói ngôn ngữ B của họ lâu hơn cả thời gian họ sống ở nước nói ngôn ngữ A. Trường hợp ngoại lệ là đối với tiếng Tây Ban Nha ở Hoa Kỳ và tiếng Anh ở nước ngoài. Vì tiếng Tây Ban Nha được sử dụng rất rộng rãi và phổ biến như tiếng Anh ở nhiều khu vực trên khắp nước Mỹ nên một số biên dịch viên học và sau đó làm việc bằng thứ tiếng này mà chẳng bao giờ cần rời khỏi nước Mỹ. Các biên dịch viên ở các quốc gia khác thường dịch từ tiếng Anh sang tiếng bản xứ của mình chỉ với thứ ngôn ngữ mà họ từng được đào tạo trong trường học.
Xét về mọi mặt, các biên dịch viên phải có sự tìm hiểu sâu sắc và cống hiến hết mình cho thứ ngôn ngữ mà họ biên dịch. Trường hợp ngoại trừ duy nhất đối với quy luật này là người dịch các tài liệu rất chuyên ngành. Tôi biết một người là Tiến Sỹ toán học, dịch một cuốn sách về hình học tôpô từ tiếng Pháp sang tiếng Anh. Các kỹ năng tiếng Pháp của ông rất không chắc chắn nhưng vì có rất ít người trên thế giới hiểu tài liệu này nên ông là người thích hợp nhất. Trong hầu hết các trường hợp, các biên dịch viên phải luôn luôn rèn luyện và trau dồi các kỹ năng về ngôn ngữ trong suốt sự nghiệp của mình.
Các biên dịch viên và những người thuê dịch thường bỏ qua kiến thức về lĩnh vực của tài liệu cần dịch. Theo định nghĩa, các biên dịch viên là các chuyên gia ngôn ngữ nhưng họ cũng phải trau dồi kiến thức về những lĩnh vực mà họ biên dịch. Rất ít biên dịch viên khẳng định mình có thể dịch bất kỳ tài liệu nào viết bằng những ngôn ngữ mà họ biết, vì chỉ rất ít người được coi là chuyên gia ở mọi lĩnh vực. Hầu hết các biên dịch viên đều phải chuyên về một hoặc một số lĩnh vực nào đó: chẳng hạn như pháp luật, tài chính, y học, máy tính hay kỹ thuật điện. Mỗi lĩnh vực đều có vốn từ vựng, cú pháp và phong cách khác nhau; biên dịch viên phải làm việc rất chăm chỉ để có thể phát triển vốn kiến thức cần thiết nhằm xử lý các tài liệu như thế.
Vốn kiến thức cũng bao gồm hai thành phần. Thứ nhất, biên dịch viên phải có kiến thức cơ bản để biên dịch lĩnh vực đó. Điều này không có nghĩa là một người dịch tài liệu y học phải có bằng Thạc Sỹ hay người dịch tài liệu hướng dẫn sử dụng phần mềm phải là một lập trình viên. Nhưng một số kiến thức nền tảng, kinh nghiệm, hay học tập (hoặc cả ba) về lĩnh vực đó là rất cần thiết. Biên dịch viên có thể trau dồi các kiến thức này thông qua các khóa học, kinh nghiệm làm việc hay tự nghiên cứu. Dường như chẳng ai quan tâm chính xác là làm cách nào các biên dịch viên có thể phát triển vốn kiến thức về một chủ đề nào đó miễn là họ có kiến thức về lĩnh vực đó. Và mặc dù có những các biên dịch viên có bằng cấp về lĩnh vực chuyên môn nhưng hầu hết các biên dịch viên thì không.
Thứ hai, biên dịch viên phải có nguồn hỗ trợ cần thiết để xử lý tài liệu cần dịch. Các nguồn này có nghĩa là các cuốn từ điển, bảng chú giải thuật ngữ và bất kỳ nguồn nào khác, bao gồm cả các trang web chuyên dành cho dịch thuật hay các thuật ngữ, các nhóm thảo luận Usenet về dịch thuật, bạn bè hoặc đồng nghiệp trong ngành, tạp chí và tập san. Và các biên dịch viên phải làm việc không mệt mỏi để duy trì, nếu không nói là nâng cao, kiến thức về lĩnh vực mà họ biên dịch bằng cách tìm đọc các tài liệu liên quan. Họ cũng phải đầu tư thời gian và tiền bạc để duy trì những thư viện tham khảo như vậy.
Nói cách khác, các biên dịch viên chuyên nghiệp luôn luôn học tập. Bạn không thể vỗ ngực và nói với mọi người rằng: “Tôi là biên dịch viên.” Bạn cũng không thể chỉ đơn giản học một thứ ngôn ngữ nào đó trong một vài tháng ngắn ngủi bằng cách sống ở đâu đó và bắt đầu biên dịch tài liệu. Heinrich Schliemann có thể đã học cách đọc từng thứ ngôn ngữ trong vòng 6 tuần nhưng ông không thể viết và nói chúng (ông cũng chẳng cần phải như vậy). Hơn nữa, thời đó, các ngôn ngữ có vốn từ vựng hạn hẹp hơn nhiều so với bây giờ. Và tất nhiên, việc đọc và dịch là hai việc khác hẳn nhau.
Vậy khi nào thì bạn có thể sẵn sàng bắt đầu dịch? Đơn giản, Khi bạn cảm thấy khả năng diễn đạt và đọc hiểu của mình bằng ngôn ngữ A và B đủ để bạn có thể hoàn thiện bản dịch cho khách hàng vào đúng hạn được giao. Thời gian để trau dồi các khả năng này tùy thuộc vào người dịch và ngôn ngữ cần dịch. Những người bản xứ nói tiếng Anh cần ít thời gian để học tiếng La Mã và tiếng Đức hơn vì ngữ pháp, cú pháp và từ vựng của các ngôn ngữ này tương đối giống nhau. Trong khi các ngôn ngữ như tiếng Trung hoặc tiếng Nhật cần phải đầu tư nhiều thời gian đơn giản là vì bạn phải học cách đọc và hiểu hàng ngàn ký tự cũng như học ngữ pháp, cú pháp và cấu trúc hoàn toàn chẳng liên quan gì đến tiếng Anh.
Cuối cùng, bạn phải chứng minh được rằng bạn có những kỹ năng cần phải có. Kinh nghiệm sống, làm việc và học tập tại đất nước nói ngôn ngữ B của bạn chính là một dạng minh chứng. Bằng cấp của bạn về thứ ngôn ngữ này hoặc về dịch thuật là một bằng chứng khác. Làm một bài kiểm tra như những bài kiểm tra do ATA, Bộ Ngoại Giao Hoa Kỳ, hay Liên Hợp Quốc đưa ra cũng là một bằng chứng. Nhưng có lẽ tôi phải dừng cuộc thảo luận về vấn đề này trong một bài báo khác.
Biên dịch là gì?
Một biên dịch viên người Nga thuộc thế hệ hồi đầu thế kỷ nói: “Biên dịch giống như một người phụ nữ, nếu cô ấy đẹp, cô ấy không chung thủy; còn nếu cô ấy chung thủy, cô ấy không đẹp.” Tôi hy vọng bạn sẽ bỏ qua vấn đề giới tính trong câu nói này mà hãy nhận ra một trong những phần cốt lõi của sự thật về dịch thuật. Các biên dịch viên phải cố gắng cân bằng giữa sự trung thực với bản gốc và tính dễ hiểu của bản dịch. Tất cả chúng ta đều đã từng thấy các tài liệu được biên dịch rất rõ ràng sang ngôn ngữ bản xứ của chúng ta thì chất lượng của chúng dường như có vẻ như rất tồi và ngô nghê và trong một số trường hợp, phải có đủ dấu hiệu của ngôn ngữ gốc thì mới có thể đọc được chúng. Tuy nhiên, một bản dịch tốt nhất là một bản dịch mà không ai có thể nhận ra đó là bản dịch. Nói cách khác, người ta phải đọc tài liệu như thể chính nó được viết bằng thứ ngôn ngữ đích. Điều đó cho thấy rằng thời gian và nỗ lực của các biên dịch viên là rất rõ ràng, nhưng biên dịch viên thì chẳng bao giờ xuất hiện cả. Nói cách khác, bạn sẽ dịch tốt nhất khi không ai nhận ra rằng bạn đã làm gì đối với tài liệu đó.
Để đạt được tầm cỡ biên dịch như vậy là công việc đầy thử thách. Hãy tưởng tượng bạn phải đi trên một sợi dây chênh vênh, bị bịt mắt trong một trận bão gió, người ta ném các vật nặng vào bạn và rung sợi dây mà bạn đang đi. Lúc đó, bạn phải thực hiện hành động thăng bằng. Bây giờ, ngoài những điều đó, còn có những hạn giao tài liệu bất hợp lý mà các cơ quan yêu cầu biên dịch viên phải hoàn thành tài liệu. Việc đó cũng giống như có một ai đó đi đằng sau bạn trên sợi dây và đẩy bạn vào tình thế gấp rút bằng một cây gậy. Nghe có vẻ rất bực mình đúng không? Có thể. Nhưng nếu bạn thích thử thách và biết cách xử lý ngôn ngữ của mình, điều đó không quá tồi đâu nếu bạn thử nó vào một lúc nào đó (Tôi cho rằng cảm giác cũng tương tự như đối với khi đi trên dây).
Điều khó khăn chính là làm cho khách hàng của bạn quyết định họ muốn gì. Vì họ phải sống chung với kết quả công việc của bạn nên hãy để họ lựa chọn. Kiên nhẫn giải thích cho họ các lựa chọn mà họ có, thời gian cho từng lựa chọn và họ sẽ phải tốn bao nhiêu cho mỗi lựa chọn. Họ sẽ quyết định họ muốn một bản dịch nghĩa đen, không đọc được hay họ muốn một bản dịch có thể đạt giải Pulitzer.
Nếu khách hàng của bạn không thể quyết định, không biết hay không nói cho bạn biết, thì hay nghe theo lời Phật dạy mà chọn con đường “nước đôi”. Điều này dễ dàng hơn đối với một số ngôn ngữ và một số lĩnh vực. Mặc dù hầu hết mọi người đều cho rằng tài liệu kỹ thuật là tài liệu dễ nhất xét về mặt văn phong, nhưng hay cẩn trọng. Văn phong hàn lâm của các quốc gia rất đa dạng. Trong tiếng Anh, chúng ta thường giới thiệu chủ đề, đưa ra dẫn chứng, phát triển lập luận và sau đó đi đến kết luận. Tuy nhiên, trong tiếng Nhật, người ta thường giới thiệu chủ đề không rõ ràng, dần dần đưa ra các dẫn chứng bằng nhiều lập luận và sau đó đi đến một số nhận xét thăm dò về chủ đề dưới dạng kết luận. Những sự khác biệt cũng tồn tại đối với các cặp ngôn ngữ khác nhau. Bạn sẽ phải xử lý chúng bằng cách này hay cách khác.
Một “cái bẫy” tiềm tàng khác khi dịch tài liệu kỹ thuật là thông thường, khách hàng không thể cho bạn nhìn thấy hay động chạm vào sự vật được nói đến. Khi bạn đang dịch một cuốn sách hướng dẫn sử dụng hệ thống máy tính, nếu bạn được nhìn và thậm chí thực hành một chút với hệ thống này thì điều đó sẽ rất hữu ích. Tương tự đối với các trò chơi video, các bộ phận âm thanh gia đình hay kính hiển vi quét electron, những thứ mà tôi nhận ra hiếm khi có mặt trong gia đình bạn, vậy mà bạn phải dịch các cuốn sách hướng dẫn, và các thông số kỹ thuật về những công nghệ đó. Đôi khi bạn không thể nhìn thấy sản phẩm đang được nói đến vì hệ thống hay phần mềm đó vẫn còn đang trong giai đoạn được phát triển, vậy bạn hoàn toàn lờ mờ về nó, bạn phải tưởng tượng rằng mình đang ở một nơi mà mình chưa bao giờ nhìn thấy. Bạn có thể phải tạo ra những thuật ngữ cho hệ thống, không chỉ để tìm hiểu xem khách hàng muốn gì mà để sau đó, bạn có thể quay lại bản dịch và thay đổi tất cả mọi thứ bạn thực hiện.
Vấn đề khó khăn nhất là khi bạn phải đối mặt với một sự vật hoặc sự việc có trong ngôn ngữ này nhưng lại không có trong ngôn ngữ khác. Các công cụ tài chính, các thủ tục pháp lý, cơ cấu chính phủ và tổ chức kinh doanh, vv của các quốc gia và các nền văn hóa rất đa dạng. Mặc dù có các bảng chú giải thuật ngữ tiêu chuẩn cho những từ ngữ thông thường nhất, hay nói cách khác, những từ ngữ mà bạn có thể nghe thấy trên Bản tin, nhưng có khi các biên dịch viên phải xử lý những tài liệu và thông tin mới hoặc chuyên ngành, vì thế, bạn có thể bị bế tắc khi phải tự mình đặt tên cho một sự vật hoặc sự việc nào đó, hay giữ nguyên nó bằng ngôn ngữ A và cho nó vào dòng chú thích của biên dịch viên, giải thích nghĩa của thuật ngữ đó.
Bất kỳ hình thức kinh doanh nào cũng có một Tam Giác Vàng. Đó là một tam giác đều (có nghĩa là cả ba cạnh đều bằng nhau), với cạnh thứ nhất là Chất Lượng, thứ hai là Thời Gian và cạnh cuối cùng là Giá Cả. Nếu bạn có một phương án lý tưởng để cân bằng cả ba cạnh và ở giữa tâm của tam giác, bạn có thể nhận thấy điều gì sẽ xảy ra khi bạn muốn trả chi phí dịch thuật thấp hơn (hãy tưởng tượng là bạn đang tiến gần đến cạnh Giá cả). Chất lượng sẽ phải giảm đi còn Thời gian sẽ giữ nguyên như vậy. Nếu bạn vừa muốn rẻ, vừa muốn nhanh thì Chất lượng rõ ràng sẽ thấp hơn hẳn. Ngược lại, nếu bạn muốn có một bản dịch với Chất lượng tuyệt hảo, thì Giá cả và Thời gian sẽ phải tăng lên. Hãy luôn nhớ rằng khi bạn cân nhắc đến tốc độ và mức giá dịch thuật của mình; bạn sẽ phải linh hoạt trong cả hai mặt để đem lại cho khách hàng những gì mà họ muốn.
Tài liệu biên dịch
Hầu hết các tài liệu mà người ta muốn dịch ra đều không mang tính văn hóa quá sâu sắc. Tôi đã từng dịch nhiều loại tài liệu, kể từ các bài báo trên tạp chí y học về chứng huyết khối tĩnh mạch cho đến các tài liệu về trái phiếu. Dự án dịch dài nhất tôi từng thực hiện là một cuốn sách khoảng 65.000 từ; và dự án dịch ngắn nhất là một cụm chỉ có 2 từ.
Nói chung, những người ngoài ngành thường chỉ thấy dịch thuật là một quá trình diễn ra rất chậm chạp và tốn kém, điều mà hầu hết các tổ chức và đơn vị kinh doanh đều muốn tránh. Một khách hàng nói với tôi rằng dịch thuật là “một công việc hiếm khi chúng tôi cần đến.”, tôi xin trích dẫn ra ở đây. Họ thường không thích giải quyết rắc rối bằng cách gọi đến một cơ quan nào đó, gửi cho họ tài liệu, đợi đấu thầu, mặc cả và thỏa thuận về giá, phương thức và ngày tháng giao bản dịch, và đợi xem họ có thể cung cấp một bản dịch để sử dụng hay không. Rất ít tài liệu các doanh nghiệp cần đến dịch thuật. Vì vậy những gì họ cần dịch phải là những thứ quan trọng đối với một ai đó tại một nơi nào đó. Và vì vậy, bạn thực sự cần phải dịch sao cho chính xác, đặc biệt nếu bạn muốn có thêm tài liệu từ khách hàng đó.
Có những thứ có thể là ngốc ngếch với bạn nhưng lại rất giá trị đối với người khác. Tôi đã từng dịch rất nhiều các bản điều tra séc du lịch, các bản ghi nhớ trong công ty, và tài liệu quảng cáo các sản phẩm chăm sóc ô tô. Không có tài liệu nào trong đó mang tính văn hóa sâu sắc cả. Nhưng chắc chắn có một ai đó cần tài liệu đó, vì thế mà tôi phải làm việc sao cho có được bản dịch tốt nhất. Hãy nhớ rằng, cách duy nhất để có thể trở thành và giữ mình là một biên dịch viên là phải tạo ra một bản dịch thật tốt. Người ta sẽ chỉ đánh giá bạn ở trình độ cơ bản nếu bạn không thể tự mình tạo ra một bản dịch tốt.
Các tài liệu cần dịch thì muôn hình muôn vẻ. Nhưng thông thường, bạn sẽ phải xử lý tài liệu viết tay. Một ai đó viết ra nguệch ngoạc một thông điệp gửi đến một ai đó khác, có trường hợp mảnh giấy chỉ gồm 25 từ ngắn ngủi lại là Tang vật A trong một vụ kiện vi phạm bằng sáng chế quốc tế. Có thể bạn không biết rằng điều này hoàn toàn có thể xảy ra. Khi tôi còn là nhân viên biên dịch cho Thành phố Kawasaki của Nhật Bản, người giám sát của tôi đã quẳng một bức thư ngắn lên bàn làm việc của tôi và nhiệm vụ của tôi phải là dịch nó. Sau này tôi mới phát hiện ra rằng Thủ tướng Takeshita đã mang lá thư này gửi đến Tổng thống Hoa Kỳ Reagan trong Hội nghị cấp cao năm 1988. Vậy mà lúc đó, tôi không hề biết.
Khi dịch tài liệu, không có vấn đề nào là quá nhỏ, không thuật ngữ nào là tiểu tiết để ta có thể bỏ qua được. Người đọc bản dịch của bạn sẽ không biết được ngôn ngữ gốc. Nếu họ biết, họ đã chẳng thuê bạn làm gì. Đó cũng chính là lý do mà tại sao một bài báo mô tả một quy trình phẫu thuật phải được dịch một cách chính xác cực kỳ. Cũng như trường hợp, rất khó để có thể biết tại sao mà những lời nhận xét của một nữ sinh Nhật về một bản điều tra của hãng hàng không lại quan trọng, nhưng trên thực tế chúng lại có thể ảnh hưởng đến chính sách trong tương lai của hãng hàng không đó. Vì vậy, bạn phải coi trọng tất cả mọi thứ nếu bạn muốn khách hàng của bạn cũng coi trọng ban.
Vai trò của Biên dịch viên
Các biên dịch viên là các chuyên gia ngôn ngữ. Họ vừa là những nhà ngôn ngữ học ứng dụng, vừa là những nhà văn có năng lực, nhà ngoại giao, lại vừa là những nghệ sỹ nghiệp dư. Với tư cách là các nhà ngôn ngữ học, các biên dịch viên phải có khả năng phân biệt sự tinh tế và các sắc thái trong ngôn ngữ, tìm kiếm những thuật ngữ và những cụm từ chuyên dùng, cũng như xử lý với những vấn đề mới phát sinh trong ngôn ngữ. Với tư cách là những nhà văn, các biên dịch viên phải quen với việc ngồi hàng giờ đồng hồ một mình để làm việc với một chủ đề ít ai quan tâm đến và với một thứ ngôn ngữ mà ít ai xung quanh họ biết đến. Với tư cách là nhà ngoại giao, các biên dịch viên phải nhạy cảm với những sự khác biệt về văn hóa và xã hội tồn tại trong ngôn ngữ mà họ phải dịch và có khả năng giải quyết những vấn đề này khi biên dịch tài liệu. Và với tư cách là nghệ sỹ nghiệp dư, các biên dịch viên phải biết cả những kiến thức cơ bản và một số chi tiết về những chủ đề mà họ phải xử lý.
Trên đây là một sự lý tưởng hóa về biên dịch viên, một hình ảnh mà các biên dịch viên chuyên nghiệp luôn khao khát và mong muốn đạt được ở nhiều cấp độ khác nhau. Không phải tất cả các biên dịch viên đều cần phải vượt qua các phẩm chất này. Tuy nhiên, ít nhất thì họ phải có đủ chúng để có thể dịch tài liệu ra những bản dịch mà khách hàng có thể chấp nhận được.
Đâu đó trong quá trình dịch thuật, người biên dịch viên sẽ phải trải qua tất cả những vấn đề này. Khi tôi dịch các tài liệu về kỹ thuật hoặc y học, tôi phải xử lý tính phức tạp trong văn viết của tiếng Nhật và tiếng Anh và tìm kiếm những thuật ngữ mới hoặc không rõ ràng (và đôi khi do chính tôi phát minh ra). Tôi đấu tranh với tiếng Anh của mình để có thể trau dồi và gọt dũa nó sao cho khách hàng nhận thấy bản dịch rất tự nhiên mà không có bất kỳ dấu hiệu nào cho thấy đó là bản dịch từ tiếng Nhật sang cả. Tôi phải đối mặt với những sự khác biệt giữa văn hóa Nhật và văn hóa Mỹ, đặc biệt khi tôi dịch tài liệu hướng dẫn sử dụng máy tính. Chúng tôi đưa ra những chỉ dẫn và giải thích ở Mỹ theo cách rất khác biệt so với khi chúng tôi đưa ra những chỉ dẫn và giải thích đó ở Nhật.
Cũng giống như bất kỳ chuyên gia nào, các biên dịch viên phải luôn ở vị trí đầu trong những lĩnh vực chuyên môn của mình. Tôi đã dành rất nhiều thời gian để xem các tạp chí như "PC Magazine" (Tạp chí PC), "MacWorld", "Scientific American" (Tạp chí Khoa học Mỹ), "The Journal of the American Medical Association" (Tập san của Hiệp hội Y học Hoa Kỳ), và "New England Journal of Medicine" (Tạp chí Y học New England) cũng như đọc rất nhiều sách về sự phát triển trong y học và khoa học máy tính.
Nguyên tắc cơ bản khi bạn không chắc chắn về một thuật ngữ hay một cụm từ là phải hỏi. Khi bạn nghi ngờ hay có bất kỳ câu hỏi nào về bản dịch, hãy gọi điện cho khách hàng và hỏi họ để có câu trả lời. Nếu bạn vẫn chưa chắc chắn, hãy ghi chú lại vào bản dịch cuối cùng. Các khách hàng sẽ chấp nhận những ghi chú này một cách đáng ngạc nhiên và họ thường phản ứng như thế. Tôi từng biết có khách hàng còn thấy nghi ngờ khi họ không nhìn thấy có chú thích gì. Nói tóm lại, một biên dịch viên thì có thể biết bao nhiêu về những quy trình phẫu thuật mới để thông tắc mạch phổi?
Nhân viên biên dịch và biên dịch viên tự do
Các biên dịch viên hoặc là tự dịch tài liệu như những biên dịch viên tự do hoặc là nhân viên biên dịch chính thức của một cơ quan dịch thuật hay một công ty địa phương hóa phần mềm nào đó. Loại biên dịch viên đầu tiên thường được gọi là biên dịch viên tự do hay còn gọi là người làm việc tự do, còn loại biên dịch viên sau thì gọi là nhân viên biên dịch chính thức. Nếu bạn chỉ vừa mới vào nghề, hoặc nếu bạn đang xem dịch thuật như một nghề của mình, bạn phải xem xét kỹ lưỡng hơn hai lựa chọn này để đưa ra quyết định đúng cho mình.
Nếu là một biên dịch viên tự do, bạn sẽ là người chủ kinh doanh. Bạn sẽ phải quan tâm đến việc tiếp thị, lập hóa đơn, tính toán các khoản phải trả, phải thu, các khoản thuế, mua sắm thiết bị và bảo trì chúng, vv. Biên dịch viên tự do có thể có kiếm tiền trung bình trong một ngày nhiều hơn các nhân viên biên dịch làm việc chính thức nhưng thu nhập của họ cũng đa dạng hơn nhiều, và họ phải tự mình chi trả toàn bộ các chi phí, bao gồm thuế, quỹ lương hưu, bảo hiểm y tế và các dạng bảo hiểm khác, các chi phí kinh doanh/hoạt động.
Nếu là nhân viên biên dịch chính thức, bạn sẽ làm việc cho một ai đó. Bạn phải đến văn phòng vào sáng sớm, ngồi vào chỗ của mình trong suốt cả ngày và dịch bất cứ thứ gì mà công ty cần, tham gia các cuộc họp để thảo luận về các dự án dịch thuật lớn, các thuật ngữ hoặc các thiết bị, tham gia các khóa đào tạo để học cách sử dụng hệ thống mạng LAN mới hay phần mềm MAT mới, và kết thúc buổi làm việc, bạn về nhà vào buổi tối. Cũng giống như các nghề nghiệp khác, bạn được đi nghỉ, trả bảo hiểm, một nửa tiền An Sinh Xã Hội và thuế FICA, và được hưởng một loại chế độ nghỉ hưu nào đó.
Mặc dù các bài báo còn lại sẽ thảo luận chi tiết về những sự khác biệt giữa biên dịch viên tự do và nhân viên biên dịch chính thức, và thậm chí còn đưa ra một số gợi ý người nào thì nên chọn vị trí nào nhưng điều tôi muốn nói ở đây là vấn đề về cá tính và phong cách làm việc hoàn toàn không liên quan đến nhau. Vấn đề đầu tiên và quan trọng nhất là tiền. Bạn có đủ tiền để trở thành một biên dịch viên tự do không? Để bắt đầu làm một biên dịch viên tự do, bạn sẽ cần khoảng một vài ngàn đô la để mua những phần cứng và phần mềm máy tính cần thiết, thực hiện việc tiếp thị, quảng cáo, và đợi một vài tháng đầu tiên chỉ với rất ít công việc, và bạn cũng phải kiên nhẫn chờ đợi cho đến khi hóa đơn đầu tiên được thanh toán. Vì vậy, nếu bạn chỉ có một mình với những trách nhiệm tài chính như vậy, bạn cần phải tiết kiệm một số tiền, và đừng ngại một chút rủi ro. Khi câu trả lời cho vấn đề tiền bạc giải quyết được thì: bạn có thể trở thành một biên dịch viên tự do. Tuy nhiên, nếu bạn đã có gia đình với hai đứa con, phải chi trả những khoản chi phí thường xuyên cho một khoản thế chấp, chi phí thuốc men, vv thì bạn cần phải suy nghĩ rất cẩn thận trước khi bắt đầu làm một biên dịch viên tự do.
Cũng có lập luận xác đáng rằng bạn có thể rủ một ai đó cùng tham gia. Bạn có thể cho đó là quá trình đào tạo qua làm việc được trả lương. Bạn sẽ học được nhiều điều hơn về dịch thuật bằng cách dịch thuật nhiều hơn làm bất cứ việc gì khác. Và bạn cũng sẽ có được không chỉ tất cả các bí quyết cần thiết đó chẳng hạn như xử lý văn bản, thương lượng, hay điền vào các biểu mẫu thuế mà còn rất nhiều kiến thức khác về lĩnh vực này, chẳng hạn như mức giá, các cặp ngôn ngữ nào hay những lĩnh vực nào các khách hàng hay yêu cầu, hay những công nghệ nào có thể ảnh hưởng đến lĩnh vực dịch thuật trong tương lai sắp tới. Bạn thậm chí còn có thể phát triển các mối quan hệ mà sau này có thể là khách hàng tiềm năng cho việc làm biên dịch tự do của mình. Vì thế, hãy cân nhắc cẩn thận trước khi quyết định làm một nhân viên biên dịch, đặc biệt nếu bạn cảm thấy không thoải mái với những vấn đề tài chính khi tự mình làm chủ hoặc không chắc chắn bạn cảm thấy thế nào khi làm việc ở nhà một mình.
Một nghịch lý
Các phẩm chất này dường như sẽ tạo nên một biên dịch viên giỏi, những người chú đến chi tiết, say mê ngôn ngữ và nghiên cứu, cẩn thận và trau chuốt trong văn viết, cũng dường như là những người đàm phán và tiếp thị kém. Vậy làm thế nào để một người có thể vượt qua nghịch lý này? Thứ nhất, hãy tự mình thúc mình phải vươn ra ngoài thị trường, ngay cả khi bạn không muốn. Tự cam kết với chính mình gửi đi 100 lá thư đến các cơ quan trong tuần này; gọi cho 5 khách hàng hàng đầu của mình để nói chuyện; làm báo cáo thuế thường xuyên trước ngày 1 tháng 10 hàng năm sau khi đã nộp một yêu cầu xin gia hạn đến ngày 15 tháng Tư. Bạn đang làm kinh doanh, vì vậy đừng quên điều đó.
Bạn cũng phải nhắc nhở khách hàng của mình rằng bạn là một chuyên gia kinh doanh. Các biên dịch viên muốn được coi là những chuyên gia và vì vậy, họ phải cư xử như những chuyên gia. Hãy giành thời gian để học hỏi về lĩnh vực của mình, về các ngôn ngữ, về những lĩnh vực chuyên môn và về công nghệ mà bạn sẽ sử dụng để thực hiện công việc của mình. Trong bất kỳ nghề nào, luôn có quá nhiều người muốn công việc phải được thực hiện nhưng lại có quá ít người có thể thực sự làm được công việc đó một cách hoàn chỉnh. Là một biên dịch viên, bạn muốn mọi người biết rõ rằng bạn là người thực sự có thể thực hiện công việc của mình một cách hoàn chỉnh chứ không phải không làm được công việc đó.
Nói tóm lại, là một biên dịch viên, bạn đang đứng giữa hai người hay hai tổ chức, một là bên tạo ra tài liệu và bên kia là bên muốn đọc tài liệu đó. Bạn chính là cách giải quyết của họ đối với vấn đề giao tiếp này. Hãy nhớ rằng chúng ta đang trong thời đại thông tin và có rất nhiều thông tin ở các dạng ngôn ngữ khác nhau. Các biên dịch viên chính là người đem lại thứ hàng hóa quý giá này đến cho những người cần nó.
____________________________
http://www.aha.vn/sanpham/Nơi hội tụ hàng ngàn sản phẩm, hàng trăm cửa hàng
______________________________________
Sep 18 2008, 03:01 PM
